Een nieuw jaar is inmiddels weer aangebroken. Hoe mooi is het dan om het nieuwe jaar af te trappen met een paar verse boekentips? Het leek mij in elk geval een mooie aanleiding om een bescheiden hoeveelheid boeken in de schijnwerpers te zetten. Graag beperk ik mij tot een viertal boeken – wat geen eenvoudige opgave was! – die worden uitgelicht. Ik licht er een paar boeken aan die mij in het bijzonder hebben aangesproken, het afgelopen jaar. Ik heb bewust een selectie gemaakt uit verschillende genres en hoop daarmee dat er voor eenieder wat wils is. Of tenminste, de voornaamste voorwaarde is dat je warm wordt van non-fictieboeken. Neem en lees!
Elementaire gewoontes (werkboek) – James Clear
Het lijkt mij mooi om te starten met een boek dat zeer recent is uitgekomen en ik in de kerstvakantie heb uitgelezen: het werkboek Elementaire gewoontes van James Clear. Het is een praktisch vervolg op zijn gelijknamige boek dat eerder verschenen is. Dat boek is mijns inziens een standaardwerk als het gaat om het (her)inrichten van gewoontegedragingen op allerlei terreinen in het dagelijks leven. Zeer belangrijk, want het raakt een groot deel van de dagelijkse routines. Te denken valt aan het lezen van boeken, het stoppen met roken, op een gezond gewicht komen (en blijven), meer bewegen of het verminderen van dagelijkse schermtijd. Het geheim? Niet focussen op specifieke doelen, maar op aannemen van een nieuwe houding.
Clear stelt: “concentreer je op wie je wilt zijn, niet op wat je wilt bereiken – het gedrag volgt vanzelf”. In zijn boek benoemt hij verder: “Echte gedragsverandering is identiteitsverandering. Je kunt beginnen aan het ontwikkelen van een nieuwe gewoonte doordat je gemotiveerd bent, maar je houdt het alleen vol doordat het een onderdeel wordt van je identiteit. Iedereen kan zichzelf ervan overtuigen om een paar keer naar de sportschool te gaan of gezond te eten, maar als je niet de overtuiging achter het gedrag verandert, is het moeilijk om langdurige veranderingen vol te houden. Verbeteringen zijn slechts tijdelijk totdat ze een onderdeel worden van wie je bent.” Om daarvan een paar voorbeelden te geven:
- Het doel is niet om een boek te lezen. Het doel is een lezer te worden.
- Het doel is niet om een marathon te winnen. Het doel is een hardloper te worden.
- Het doel is niet om een instrument te leren spelen. Het doel is een muzikant te worden.
Clear werkt verschillende gewoonteprincipes uit aan de hand van een model dat bestaat uit vier wetten, afhankelijk of je een specifieke gewoonte wilt aanleren óf afleren:
- Maak het (on)zichtbaar.
- Maak het (on)aantrekkelijk
- Maak het gemakkelijk (of moeilijk)
- Maak het (on)bevredigend
Voor een volledige uitwerking van deze wetten zou ik adviseren: lees vooral het hele boek. Het gaat je ongetwijfeld helpen bij je goede voornemens voor dit jaar!
Het protestantse Reveil in Nederland en daarbuiten – Elisabeth Kluit
Dan naar wat ‘stevigers’. We begeven ons naar het hart van het Réveil. Dit was een christelijke opwekkingsbeweging uit de negentiende eeuw (1815-1865) die zowel binnen als buiten onze landsgrenzen plaatsvond. Het protestantse Réveil in Nederland en daarbuiten is op uiterst gedetailleerde wijze opgetekend door Elisabeth Kluit. Dit omvangrijke boek van Kluit – zelf een nazaat van Réveil-prominent Willem de Clercq – is echt een standaardwerk als het gaat om de beschrijving van het Réveil. Het geeft een boeiende en gedetailleerde beschrijving van de wijze waarop het Réveil op tal van plaatsen en streken in Europa doorbrak. Dusdanig gedetailleerd, zodat je als het ware zelf in en tussen deze kringen begeeft.
Het Réveil betrof een geestelijk gebeuren dat niet alleen kerkelijke, maar ook politieke en maatschappelijke gevolgen had. Het was een voorname reactie op de Franse Revolutie (1789-1799) en de verregaande gevolgen daarvan. Vanuit christelijk perspectief werd er gezocht naar betekenis en invulling van de revolutionaire beginselen van Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap.
De inhoud van het boek opent direct deuren naar andere boeken en schrijvers. Te denken valt Ongeloof en Revolutie van Groen van Prinstener, Oudere tijdgenoten van Allard Pierson, Een vriendschap in Reveilkring van dr. Dubois of één van de boeken van of over dr. H.F. Kohlbrugge – die steeds meer een splijtzwam werd in de Reveilkringen én in de vriendschap tussen Réveil-hoofdpersonen Isaac Da Costa en Willem de Clercq, zoals Dubois in zijn hiervoor aangehaalde boek in detail beschreven heeft. Het zijn stuk voor stuk zeer boeiende boeken over die tijd en de opwekkingsbeweging die toentertijd plaatsvond. Hartelijk aanbevolen!
Over de democratie in Amerika – Tocqueville
Dan naar Alexis de Tocqueville. “Een beter boek over democratie is er niet”, zo is aan de achterkant van het boek Over de democratie in Amerika door hoogleraar rechtsfilosofie Andreas Kinneging opgetekend. We hebben het hier met recht over een kloek boek. Het telt – de bibliografie uitgezonderd – 1143 pagina’s. Maar dan heb je ook wat.
Tocqueville (1805-1859) maakt in 1831 en 1832 een rondreis door Amerika en zette zijn bevindingen op papier. In ‘De nieuwe wereld’ trof hij aan samenleving aan die, meer dan de Europese, gelijkheid en individuele vrijheid met elkaar wist te combineren. Tocquevilles analyses van de democratische mens, principes en instituties waren zo beeldend en visionair dat ze nog steeds talloze aanknopingspunten bieden voor de democratie van dit moment. Gezien alle hedendaagse ontwikkelen op dit thema een hoogst actueel onderwerp.
Uit een boek van dik duizend pagina’s citeren, is een haast onmogelijke klus – ook om de inhoud van het boek geen tekort te doen. Toch doe ik een bescheiden duit in het zakje middels een enkel treffend citaat van Tocqueville als het gaat om het constitutioneel bestel: “Naarmate de bevoegdheden van de centrale macht toenemen, groeit ook het aantal functionarissen dat haar vertegenwoordigt. Zij vormen een natie in de natie en omdat het staatsbestel hun zijn stabiliteit verschaft, vervangen zij in alle naties steeds meer de aristocratie. Vrijwel overal in Europa heerst de soeverein op twee manieren: hij houdt het ene deel van de burgers onder de duim door de angst die zij voor zijn vertegenwoordigers voelen en het andere door de hoop die zij koesteren eens haar vertegenwoordigers te worden.”
Drie woorden wil ik er nog aan vuil maken: Lees dit boek.
Een correctie op de tijd – dr. W. Aalders
Ten slotte het boekje een correctie op de tijd van dr. W. Aalders. Het is een boekje dat in 1985 geschreven is, maar dik veertig jaar later nog steeds een hoog actualiteitsgehalte heeft. Aalders, die naar eigen zeggen zelf opgroeide in een tijd van de stormachtige opkomst van de theologie van Karl Barth – algemeen beschouwd als één van de meest invloedrijke theologen van de 20e eeuw – voelde de behoefte om bij het klimmen der jaren zijn gedachten te ordenen en “de publieke opinie te weerspreken en daarmee het smalle, eenzame pad der verontrusten op te gaan”.
Tegen welke vervreemding ageerde Aalders? Het betrof verschuivingen op kerkelijk en maatschappelijk gebied in de periode na de Tweede Wereldoorlog. Met name sinds de jaren ’60 ontstond een gevoel van verontrusting vanwege politisering van het Evangelie en vervreemding van het klassieke, kerkelijke belijden.
Met Karl Barth als voorman ontstond er een zekere herbronning – een nieuw lezen en verstaan van de Bijbel. Oude teksten worden nieuw uitgelegd en “bij de tijd gebracht”. Men zou het optreden van Barth kunnen vergelijken met een ijsbreker. Aalders: “Er is daarbij sprake van een onmiskenbare accentverlegging. Niet meer de rechtvaardiging door het geloof, maar de verwachting van het Godsrijk staat centraal. De volle nadruk valt niet meer gelijk voorheen op het persoonlijke, het subjectieve, het innerlijke maar op het universele, het aardse, het sociale en politieke.”
Hij verwijst óók naar de Franse Revolutie, waar deze wissel lijkt te zijn omgezet. “Hier worden staat en maatschappij gegrondvest op volstrekt nieuwe beginselen. Zij is zonder precedent in de wereldgeschiedenis”, poneert Aalders – waarbij hij belangrijke personen als Alexander Vinet, Kierkegaard en Groen van Prinstener als kroongetuigen oproept.
Naast een diagnose van de tijdgeest schetst Aalders ook oplossingsrichtingen. Zo moeten we de stem van de Wijsheid weer leren verstaan. Bijbelvast als hij is schermt Aalders met Paulus om de tijdgeest te weerstaan – waarbij ook een opdracht voor de mens ligt om als wijzen te wandelen: “Mag dan nu door de zondige dwaasheid de Schepping wederom woest en ledig zijn geworden, de Wijsheid houdt niet op haar nodigende stem te verheffen. ‘Zij roept boven op de hoogten der stad: wie onverstandig is, keer zich hierheen!’. Het is op die woorden, dat Paulus doelt als hij schrijft: ‘Ziet dus nauwlettend toe, hoe gij wandelt, niet als onwijzen, maar als wijzen’. Hij maant de gelovigen in Efeze nauwlettend gehoor te geven aan de stem der Wijsheid. Daar ligt de remedie tegen de tijdsgeest!”
Tenslotte citeert Aalders– hoe kan het ook anders – eveneens met instemming Groen van Prinstener, die een eeuw eerder ook al antwoorden formuleerde op de heersende zucht van de beginselen van de Franse Revolutie. Aalders: “Dat is dus volgens Groen en het Reveil het weerstaan van de tijdgeest. Het is belijden! Het is uitkomen voor de waarheid op het punt, waar de verdediging bezwaarlijk is, en moeite en strijd met zich brengt. Belijden in die zin vooronderstelt dus steeds enige kennis en enig inzicht in de aard van de tijd, waarin men leeft. Het vraagt van de belijder het geestelijk vermogen om te onderscheiden waar het kritieke punt ligt; waar dus de waarheid wordt aangevallen en geloochend. Het vraagt bovenal moed en uithoudingsvermogen om tegen de stroom in te gaan en onpopulair te durven zijn, wat ook de consequenties daarvan op kerkelijk en maatschappelijk gebied mogen zijn.”
Aalders doorschouwt de tijdgeest van dat moment, maar schrijft veel passages die moeiteloos op de huidige tijd geplakt kunnen worden. Het boekje heeft – net als andere boekjes van hem – haast een profetisch karkater. We hebben het hier over een dun boekje – het telt maar 64 pagina’s –, maar leest als een trein. Aalders heeft enorm veel boekjes geschreven, waaronder De tijdgeest weerstaan, Revolutie en Perestroika en Theologie der verontrusting en zijn stuk voor stuk zeer lezenswaardig. Warme aanbeveling om nog eens iets van hem te lezen.
Het goede voor 2026!